Published  in de Krant, June 2020
Internerings politiek

De tweede wereldoorlog in Nederlands-Indië ligt nu al lang achter ons, en de generaties die deze ellende meemaakten, zijn bijna uitgestorven.  Al wat over blijft zijn de honderden familieverhalen, grotendeels gebaseerd op dagboeken, die sindsdien trachten die geschiedenis voor de eeuwigheid vast te leggen. Maar hoofdzakelijk waren dat allemaal kampverhalen dat een beeld gaf van de kamptijd, en alleen maar vanuit één gezichtspunt: namelijk de schrijver of schrijfster.

Ik probeer met voorgaande, zowel als dit verhaal, een meer globaal overzicht te verlenen, en baseer mijn observaties op de lijsten van namen die de chaos van de vreemde vrede na Aug 15, 1945, overleefde. Deze lijsten werden verzameld door verscheidene instanties en later in hun geheel beschikbaar gemaakt via de Internet en een enorme tijdbesteding van Henk Beekhuis (zie “www.Japanse burgerkampen.nl”).  Op die website heeft de heer Beekhuis ook de geschatte eind bevolking in de kampen vermeld. Deze gegevens zijn afkomstig uit de Kampen Atlas, samengesteld door van Dulm, Krijsveld en andere en uitgebracht door de Asia Maior.

Vorige maand  beschreef ik hoe schaars betrouwbare informatie hierover is: lijsten van namen en kamp nummers werden samengesteld in opdracht van de Japanse bezetter, zowel in de mannenkampen als voor de vrouwenkampen. Die lijsten werden gebruikt om de geïnterneerden te beheren, onder ander door verhuizing in een soort menselijk sorteer operatie. De voornaamste sorteer sleutel was geslacht, en daarna werden variaties toegepast, een beetje als het beheer van een groente en fruitwinkel: de groenten hier – de vruchten daar, en dan zijn er ettelijk twijfel gevallen- is een tomaat of komkommer een vrucht of groente? Planten hebben geen emotie of verstand en zijn ongevoelig voor familie verband. Het gaat een beetje anders met mensen.

Ik zal in een later verhaal hierop terugkomen.

Hierbij een overzicht van de toestand in Augustus 1945 over geheel Indië.

Eiland Mannen  

 

Vrouwen

 

Geschatte bevolking Namen Geschatte bevolking Namen
Java 27,470 8,149 44,624 18440
Sumatra 4,018 905 7464 1848
Borneo 318 0 273 0
Celebes 830 634 1933 329
Totaal 31,367 8,333 54,051 20292

 

In bovenstaande tabel ontbreekt informatie over de kleine eilanden―Bali, Lombok, Flores, Timor enz. Tegen August 1945 had het Japanse leger die eilanden geheel ontruimd van Europeesche burgers (veelal missionarissen) en had hun samengebracht op Celebes (tegenwoordige Sulawesi).

Duidelijk is het feit dat van de 85,000 kampbewoners aan het einde van de oorlog, bewijs van verblijf alleen maar geld voor 30,000, oftewel, ruwweg, 30%. Hoe kwam dit?  De voornaamste reden is dat bij het einde van de oorlog het Japansche leger door Tokyo werd bevolen om alle documentatie te vernietigen. Van de 48 burger interneringskampen die na de oorlog ontruimd moesten worden, waren er negenentwintig zonder enige naamlijsten. De voornaamste kampen in deze groep waren Kampong Makassar en het 15de bataljon kamp op Java. Een tweede reden hiervoor is dat vele naamlijsten van vrouwenkampen, vrijwel geen kindernamen noteerde: men nam genoegen alleen met de naam van het “hoofd van het gezin”: Tjideng is daar een voorbeeld van. Hierbij een mooie foto van mijzelf, niet gedocumenteerd maar wel in Tjideng naast een onbekend jonger jochie.  En velen lijsten bestaan alleen maar uit fragmenten.

Veronderstellen wij nu dat er ooit sprake zou zijn van vergoeding: hoe kan dit geregeld worden als er geen bewijs bestaat voor twee-derde van de kampbewoners die de oorlog overleefd hebben?

Boud van Oort

Maar laten wij dit terzijde leggen en verder gaan met een overzicht van de kamp geschiedenis? Laten wij beginnen met het idee van vrouwen- en mannenkampen.

Waarom achtte de Japanners het nodig om Europeanen op te sluiten? De vervolging in Nederland van Joden begon in ernst een jaar na de verovering terwijl de vervolging van Europeanen wonend in Indië vrijwel onmiddellijk na de wapenstilstand van 8 Maart, 1942 begon.

Zover als ik kan nagaan maakte deze ontwikkeling niet deel van de originele Japanse strategie. Het probleem dat het Japanse keizerrijk had was gebrek aan grondstoffen om hun stagnerende oorlog in China door te voeren. De verovering van Nederland door Nazi Duitsland maakte voor Japan het grondstaf rijke Indië, nu zonder koloniaal beheer, een aantrekkelijke aanwinst, maar wel ver weg. Verovering zou een dure grap worden, dat niet meer dan 120 dagen in beslag mocht nemen wegens gebrek aan olie. Japan wist donders goed dat de aanlokkelijke economie van Indië veel te danken had aan het Nederlandse bestuur. Bij een dergelijke gedachtegang past het opruimen van de Europeesche bevolking niet goed.

Maar de zonen van het land van de reizende zon gelukte het om hun doel in 90 dagen te bereiken, een meevaller, maar heel spoedig verloren velen in het leger het strategische doel uit het oog en kregen politieke overwegingen betreffende het bezette gebied snel de opperhand.  Om het thuisfront in Japan te vertellen dat het uitbreide van de oorlog na 8 december 1941, een bitter noodzakelijkheid was van wegen chronisch gebrek aan grondstoffen en de stugge verdediging door de Chinezen, die beslist niet deel wilden worden van het Japanse keizersrijk, was van politieke overwegingen, onaantrekkelijk.

Het idee, daarentegen om Azië te ontruimen van Europeanen was een bijzonder aantrekkelijk doelstelling en gaf de uitgebreide oorlog een heilig doel.  Zelfs in 1967, toen Japanse historici een gedetailleerde beschrijving publiceerde over het uitbreken van de oorlog, heeft overste Okamura die deel uit maakte van de Japanse leger aanval op Sumatra en Java luidruchtig geprotesteerd dat de historici het helemaal fout hadden. Japan begon de oorlog om Azië schoon te vegen van Westerse overheersing, en niet voor de materialistische drang om de oliebronnen van Java, Sumatra en Borneo in handen te krijgen.[1]

Politiek speelde een belangrijke rol. Het verwijderen van alle blanken mannen uit de samenleving van Indië, was misschien niet goed voor de economie, maar wel aantrekkelijk voor het grootste deel van de veroverde bevolking: de Aziaten, oftewel Indonesiërs, kregen nu die mooie baantjes. Van af het begin van de internering kwamen mannenkampen tot stand met alleen maar totok (volbloed Europeesche) mannen. Heel spoedig maakte het Japanse leger kennis met het verschijnsel van Indische Nederlanders en Belanda Indo, en moesten het idee “volbloed” laten varen. De mannen kampen groeide snel, maar de economie werd er niet beter op. Niet iedereen kon in top baantje krijgen, en werkeloosheid onder de minder geschoolde steeg.

Maar toch bleven de straten van de steden bevolkt met blanke gezichten: vrouwen, kinderen, gepensioneerde oudjes, en schoolkinderen die niet meer naar school mochten. Dankzij het wegvallen van maatschappelijke orde, kwamen onlusten regelmatig voor, en de oplossing was het verzamelen van al de nog vrijlopende Europeanen, en hun te verbergen uit het gezicht in wat eerst eufemistisch Beschermde Wijken werd genoemd, maar in Januari 1943 het duidelijke beeld van kamp kreeg: omheining met het zogenaamde gedek dat een zicht-ontnemende muur vormde en verder verfraaid werd met prikkeldraad en het bordje “verboden uitgang”.

Vanaf het aller begin hadden de vrouwen kampen een gemengde bevolking. Het percentage mannen verminderde gestadig, met behulp van naamlijsten, aantekeningen van geslacht en leeftijd en het begrip dat jongens ouder dan tien jaar, in feite mannen waren en niet in een vrouwenkamp thuishoorde.

Voor de gehele duur van de Japanse bezetting heeft het leger enorme moeite gemaakt om de geïnterneerde burgers verspreid, over 200 kampen in de hele archipel, netjes te scheiden in twee groepen: mannen en vrouwen, en zoveel mogelijk te concentreren in 48 kampen op de vier grootte eilanden, vooral Java. Dit heeft het leger volgehouden tot lang nadat het duidelijk werd dat Japan de oorlog zou verliezen, en nadat Japan zelf al grotendeels verwoest was. Het resultaat was het grondige beschadiging van de familiestructuur voor al de overlevenden Europeanen, met nadelige gevolgen die tot heden merkbaar zijn. De politieke voordelen voor Japan van de internering zijn daarentegen lang vergeten.

In een volgend artikel, ga ik hier verder op in

Boudewijn van Oort, auteur van Tjideng Reunion (in het Engels) via http://www.boudewynvanoort.com

[1] The Invasion of the Dutch East Indies, vertaald uit Japans door Willem Remmelink ( Leiden)

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Up